Czy osoba pozwana o zachowek może bronić się inaczej niż kwestionując samo roszczenie?
Tak — od 2023 r. osoba zobowiązana do zapłaty zachowku dysponuje nowymi narzędziami prawnymi, które pozwalają ograniczyć ciężar finansowy zasądzonego świadczenia. Na mocy art. 997¹ § 1 k.c., wprowadzonego ustawą z dnia 22 maja 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz.U. z 2023 r. poz. 1114), sąd może na żądanie zobowiązanego obniżyć wysokość zachowku albo rozłożyć go na raty. Są to odrębne instrumenty — każdy z nich ma inne przesłanki i inny cel, a pozwany może wnosić o oba jednocześnie.
Kiedy sąd może obniżyć zachowek?
Obniżenie zachowku wchodzi w grę, gdy jego zasądzenie w pełnej wysokości naruszałoby zasady współżycia społecznego. Sąd bierze pod uwagę sytuację majątkową i rodzinną obu stron, ale może też uwzględnić zachowanie uprawnionego wobec spadkodawcy — jeśli np. zaniedbywał kontakt z nim, nie opiekował się nim w chorobie czy nie uczestniczył w organizacji pogrzebu. Zachowanie takie, nawet jeśli nie sięga progu wydziedziczenia, może stanowić istotną okoliczność przemawiającą za ograniczeniem świadczenia. Przepis nie wymaga spełnienia jednej konkretnej przesłanki — sąd ocenia całokształt okoliczności sprawy. Co kluczowe: sąd stosuje art. 997¹ k.c. wyłącznie na wniosek zobowiązanego — nie działa z urzędu, więc brak wniosku oznacza brak możliwości obniżenia.
Na jak długo można rozłożyć zachowek na raty?
Rozłożenie na raty następuje co do zasady na okres do 5 lat. W wyjątkowych przypadkach — gdy przemawiają za tym szczególne okoliczności dotyczące sytuacji zobowiązanego — sąd może przedłużyć ten okres do 10 lat. Okoliczności uzasadniające rozłożenie na raty to przede wszystkim brak płynnych środków finansowych, gdy majątek uzyskany w spadku ma charakter trwały i niepłynny (np. nieruchomości obciążone współwłasnością z osobą trzecią, udziały w spółce w likwidacji), a jego upłynnienie wymagałoby wieloletniego postępowania sądowego lub wiązałoby się ze znaczącymi stratami. Raty zabezpieczone są ustawowymi odsetkami za opóźnienie w razie uchybienia terminowi płatności.
Kiedy i jak złożyć wniosek?
Wniosek o obniżenie zachowku lub rozłożenie na raty składa się w toku postępowania o zapłatę zachowku — jako pismo procesowe pozwanego. Nowe przepisy mają zastosowanie również do spraw wszczętych przed dniem ich wejścia w życie i niezakończonych prawomocnym wyrokiem, co oznacza, że osoby, które zostały pozwane przed 2023 r. i których sprawy są nadal w toku, mogą skorzystać z tych rozwiązań. Wniosek powinien być poparty dowodami: dokumentacją sytuacji majątkowej i finansowej zobowiązanego (zeznania podatkowe, wyciągi bankowe, umowy kredytowe), a w przypadku wniosku o obniżenie — także dowodami na zachowanie uprawnionego wobec spadkodawcy.
Czy warto złożyć taki wniosek?
W sprawach o znaczne kwoty zachowku — szczególnie gdy majątek spadkowy jest niepłynny lub gdy uprawniony nie utrzymywał relacji ze spadkodawcą — złożenie wniosku z art. 997¹ k.c. może zasadniczo zmienić sytuację pozwanego. Obniżenie zachowku ogranicza samą kwotę do zapłaty. Rozłożenie na raty nie zmniejsza długu, ale pozwala rozłożyć jego spłatę w czasie i dostosować ją do realnych możliwości finansowych — bez konieczności natychmiastowej sprzedaży majątku po niekorzystnych cenach. Oba instrumenty są niezależne od kwestionowania samego roszczenia i mogą być stosowane równolegle z innymi zarzutami procesowymi.